Filmski ciklus „Prokleti Božić“

U Omladinskom centru CK13, od 22. do 24. decembra, Art bioskop kolektiv organizovao je filmski ciklus „Prokleti Božić“, posvećen mračnoj strani prazničnog perioda. Umjesto očekivanih slika topline, porodične harmonije i sentimentalne nostalgije, publika je suočena s filmovima u kojima božićna atmosfera postaje okidač za nasilje, paranoju i moralni raspad.

Urednici ciklusa, Jovan Vasiljević i Milan Tica, odlučili su da se poigraju samim pojmom „božićnog filma“, ironizujući njegova ustaljena značenja.

Kako je objasnio Milan Tica, jedan od urednika, ideja za ciklus nastala je spontano, iz samog kalendarskog konteksta i termina projekcija. Upravo taj praznični okvir otvorio je prostor za razmišljanje o tome šta se dešava kada se iza svjetlucavih izloga i porodičnih rituala pojave potisnute, često nasilne priče.

Ciklus je otvoren filmom Fargo (1996), u režiji braće Koen, Džoela i Itana, crnohumornom kriminalističkom pričom smještenom u zavejanu Minesotu. Iako Božić nije direktno u fokusu radnje, zimska izolacija i banalnost zla koje izmiče kontroli presudno oblikuju atmosferu filma.

Drugog dana prikazan je Eyes Wide Shut (1999), u režiji Stenlija Kjubrika, hladna i paranoična noćna odiseja kroz božićno osvijetljen Njujork, u kojoj se jedan brak suočava sa tajnama, fantazijama i raspadom iluzije sigurnog, buržujskog svijeta.

Završnica ciklusa bila je rezervisana za kultni horor Black Christmas (1974) u režiji Boba Klarka. U studentskom domu, uoči Božića, anonimni telefonski pozivi prerastaju u smrtonosnu prijetnju, a praznik postaje pozornica čistog užasa. Ovaj film, kako je naglašeno, predstavljao je tematsku okosnicu ciklusa i jedan od njegovih ključnih inspirativnih impulsa.

Filmski ciklus „Prokleti Božić“ u CK13 tako je ponudio alternativni pogled na praznike, ne kao vrijeme obaveznog veselja, već kao period u kojem društvene pukotine, potisnute tenzije i moralne dileme postaju vidljivije nego inače. Umjesto utjehe, publika je dobila priliku za suočavanje, a umjesto eskapizma - promišljanje o tamnijim slojevima praznične mitologije.

Povodom ciklusa, jedan od organizatora ciklusa, Milan Tica, govorio je za Odjek o tome kako je nastala ideja za “Prokleti Božić”, o kriterijumima odabira filmova za ciklus i razlozima zašto se bave “tamnijom” stranom praznika, umesto one, uobičajeno idilične. 

Govoreći o tome kako je nastao ciklus “Prokleti Božić”, naš sagovornik je naglasio da je ideja nastala spontano, te da se uz decembarske termine projekcija nametnula i želja da se ciklus poigra sa osnovnom idejom “Božićnog filma”, ne u svom toplom i uobičajenom značenju, već iroično i izokrenuto.

“Božić jeste datum i simbol zajedništva, ali je istovremeno i vreme u kojem se, paralelno sa porodičnim komedijama i svetlucavim izlozima, često odvijaju i mnogo mračnije, potisnute priče. U tom smislu, praznična atmosfera nam je poslužila kao zanimljiv kontrapunkt: umesto utehe i harmonije, ona u ovim filmovima postaje okidač za nasilje, paranoju, pucanje društvenih normi i moralni raspad. Ta napetost između onoga što bi ,,trebalo” da osećamo tokom praznika i onoga što se zapravo dešava iza zatvorenih vrata učinila nam se filmski i tematski veoma plodnom”, rekao je Tica za Odjek.

Milan Tica naglašava i da su filmovi birani po jednostavnim i jasnim kriterijumima koji uključuju to da se radnja odvija tokom zimskih praznika ili zimskom ambijentu, te naglašava da je u slučaju filma Fargo (1996) presudna bila atmosfera malog zavejanog gradića, bizarnost, crni humor, apsurd i banalan izgled zla koje izmiče kontroli. 

“Eyes Wide Shut je hladan, misteriozan i paranoičan film o skrivenim željama, moći i raspadu iluzije sigurnog, buržujskog sveta. Black Christmas je, s druge strane, bio gotovo neizbežan izbor, kultni i uticajni horor koji je na neki način i pokrenuo ceo ciklus, jer doslovno postavlja Božić kao pozornicu čistog užasa“, istakao je jedan od organizatora filmskog ciklusa “Prokleti Božić”, Milan Tica.

Filmski ciklus „Prokleti Božić“ u CK13 tako je, kroz pažljivo odabrane naslove, ponudio kritičko promišljanje praznika kao društvenog i kulturnog konstrukta, podsjećajući da ispod obaveznog prazničnog sjaja često opstaju potisnute tenzije i mračne priče koje film čini vidljivim.

Posebno snažan utisak ostavio je Black Christmas (1974), film koji ni decenijama nakon nastanka nije izgubio na uznemirujućoj efikasnosti. Njegova snaga ne leži u eksplicitnom nasilju, već u atmosferi stalne pretnje i osjećaju da je prostor koji bi trebalo da bude dom, zajednica, praznično okupljanje, duboko kompromitovan. Božićni dekor, pjesme i rituali ovdje ne ublažavaju strah, već ga pojačavaju, jer se horor odvija upravo u pukotini između očekivane topline i brutalne stvarnosti. Film funkcioniše i kao suptilna društvena kritika. Anonimnost napadača, ignorisanje ženskih glasova i potcjenjivanje opasnosti od strane autoriteta dodatno produbljuju osjećaj nemoći i izolacije. 

U kontekstu ciklusa „Prokleti Božić“, Black Christmas djeluje kao njegovo najradikalnije ostvarenje, film koji ne koristi praznike samo kao pozadinu, već ih direktno razotkriva kao krhku iluziju sigurnosti. Kao završnica programa, ostavlja publiku bez utješnog zaključka, ali upravo u tome leži njegova najveća snaga.